जळगाव, प्रतिनिधी – दरवर्षी जूनच्या पहिल्या-दुसऱ्या आठवड्यात खान्देशात हजेरी लावणारा मान्सून यंदा काहीसा रेंगाळला आहे. हवामान विभागाच्या अंदाजानुसार, काही विशिष्ट वातावरणीय बदलांमुळे मान्सूनचा पुढील प्रवास रखडला असून, तो संथ गतीने पुढे सरकत आहे. या विलंबाचा थेट परिणाम खरिपाच्या पेरण्यांवर होण्याची शक्यता असल्याने खान्देशातील बळीराजा चिंतेत पडला आहे. खान्देशातील शेतकऱ्यांनी पेरणीची घाई करू नये असा सल्ला कृषी अधिकाऱ्यांनी दिला आहे.
मान्सून रखडला
जूनच्या सुरुवातीला दमदार प्रगती करणाऱ्या मान्सूनची गती मध्य आणि उत्तर भारताकडे सरकताना मंदावली आहे. अरबी समुद्र आणि बंगालच्या उपसागरातील हवामानाच्या प्रणालीमध्ये तात्पुरती शिथिलता आल्यामुळे मान्सूनचा प्रवास काही दिवस खोळंबला आहे. हवामान तज्ज्ञांच्या मते, ही स्थिती तात्पुरती असून जूनच्या उत्तरार्धात मान्सून पुन्हा गती पकडेल.
पेरण्यांना विलंब
खान्देशात प्रामुख्याने कापूस, मका, सोयाबीन आणि उडीद-मूग या पिकांची मोठ्या प्रमाणावर लागवड होते. पाऊस लांबल्याने खरिपाचा हंगाम पुढे ढकलला जात आहे.
दुबार पेरणीचे संकट
अनेक भागात पूर्व-मॉन्सूनच्या किरकोळ पावसावर शेतकऱ्यांनी घाईघाईने पेरण्या केल्या आहेत. पण आता पाऊस गायब झाल्याने बियाणे जळून जाण्याची आणि पर्यायाने दुबार पेरणीचे संकट ओढवण्याची भीती आहे.
चारा व पाण्याचा प्रश्न
कडक उन्हाळ्यानंतर विहिरी आणि कूपनलिकांची पाणीपातळी खालावली आहे. पाऊस लांबल्यास पाण्याचा आणि जनावरांच्या चार्याचा प्रश्न गंभीर होऊ शकतो.
कृषी विभागाचा सल्ला
खान्देशातील जमीन प्रामुख्याने मध्यम ते भारी स्वरूपाची आहे. पाऊस लांबल्यास आर्थिक नुकसान टाळण्यासाठी कृषी विद्यापीठ आणि कृषी विभागाने शेतकऱ्यांना खालील काळजी घेण्याचे आवाहन केले आहे.
पेरणीची घाई करू नका !
जोपर्यंत परिसरात किमान ७५ ते १०० मिमी (अंदाजे ४ ते ५ इंच) चांगला पाऊस होत नाही आणि जमिनीची ओल खोलवर जात नाही, तोपर्यंत कोरड्या किंवा अर्धवट ओल्या जमिनीवर पेरणी करू नका.
बागायती कपाशीची लागवड
ज्या शेतकऱ्यांकडे खात्रीशीर पाण्याची सोय आहे, त्यांनीच कपाशीची लागवड करावी. मात्र, उपलब्ध पाण्याचा वापर ठिबक सिंचनाद्वारे अत्यंत काटकसरीने करावा. कोरडवाहू कापसाची लागवड पूर्णपणे पावसाचा अंदाज घेऊनच करावी.
बियाण्यांची निवड आणि बीजप्रक्रिया
पाऊस जास्त लांबल्यास कमी कालावधीत येणाऱ्या पिकांच्या वाणांची म्हणजेच सोयाबीन, मूग, उडीद किंवा मक्याचे लवकर येणारे वाण यांची निवड करावी. पेरणीपूर्वी बुरशीनाशक आणि जीवाणू संवर्धकाची बीजप्रक्रिया आवर्जून करावी, जेणेकरून सुरुवातीच्या काळात पिकाची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढेल.
आंतरपीक पद्धतीचा वापर
हवामानातील जोखीम कमी करण्यासाठी ‘कापूस + मूग/उडीद’ किंवा ‘मका + तूर’ अशा आंतरपीक पद्धतीचा अवलंब करावा. यामुळे एखादे पीक पावसाअभावी हातचे गेले तरी दुसरे पीक आधार देऊ शकते.
जमिनीतील ओलावा टिकवणे
ज्या भागात पूर्व-मान्सून पिके घेतली आहेत, तिथे कोळपणी करून जमिनीला भेगा पडण्यापासून रोखावे. यामुळे जमिनीतील ओलावा टिकून राहण्यास मदत होते.
चिंता नको, सतर्कता हवी!
हवामान खात्याच्या ताज्या बुलेटिननुसार, पुढील ३ ते ४ दिवसांत मान्सूनसाठी पुन्हा अनुकूल वातावरण तयार होत आहे. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी घाबरून न जाता संयम बाळगावा. बाजारातून बियाणे व खते खरेदी करताना अधिकृत विक्रेत्यांकडूनच खरेदी करावी आणि पक्के बिल सांभाळून ठेवावे. हवामानाच्या अचूक अंदाजासाठी शासनाच्या ‘दामिनी’ किंवा ‘मेघदूत’ ॲपचा वापर करावा, असे आवाहन जिल्हा कृषी अधीक्षक यांनी केले आहे.
