वाराणसी, दि.२५ वृत्तसंस्था – भगवान गौतम बुद्धांनी ज्ञानप्राप्तीनंतर आपला पहिला उपदेश दिलेल्या ऐतिहासिक सारनाथला अखेर युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत स्थान मिळाले आहे. युनेस्कोच्या जागतिक वारसा समितीच्या ४८व्या अधिवेशनात आज शनिवारी, २५ जुलै २०२६ रोजी सारनाथच्या ‘Ancient Buddhist Site, Sarnath’ या स्थळाचा जागतिक वारसा स्थळ म्हणून समावेश करण्यात आला. दक्षिण कोरियातील बुसान येथे हे अधिवेशन सुरू आहे.
सारनाथ हे वाराणसीजवळील अत्यंत महत्त्वाचे बौद्ध तीर्थक्षेत्र असून, भगवान बुद्धांनी येथे आपल्या पाच शिष्यांना पहिला उपदेश दिला. याच ऐतिहासिक घटनेला बौद्ध परंपरेत ‘धर्मचक्र प्रवर्तन’ असे म्हटले जाते. त्यामुळे सारनाथला जगभरातील बौद्ध अनुयायांसाठी तसेच इतिहास, पुरातत्त्व आणि भारतीय संस्कृतीचा अभ्यास करणाऱ्यांसाठी विशेष महत्त्व आहे.
सारनाथ परिसरात धामेक स्तूप, धर्मराजिका स्तूपाचे अवशेष, अशोक स्तंभाचे अवशेष, प्राचीन विहारांचे अवशेष तसेच इतर अनेक महत्त्वपूर्ण पुरातत्त्वीय वास्तू आहेत. सम्राट अशोकाच्या काळापासून गुप्तकालीन स्थापत्यपरंपरेपर्यंतच्या अनेक ऐतिहासिक खुणा या परिसरात आढळतात. सारनाथ येथील अशोक सिंहस्तंभाची प्रतिकृती भारताच्या राष्ट्रीय चिन्हाचे आधारस्थान आहे.
भारताच्या वारसा यादीत आणखी एक मानाचा तुरा
सारनाथचा जागतिक वारसा यादीत समावेश झाल्याने भारतातील युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळांची संख्या आता ४५ झाली आहे. या निर्णयामुळे भारताच्या प्राचीन बौद्ध वारशाला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर अधिकृत मान्यता मिळाली आहे.
सारनाथचा युनेस्कोच्या तात्पुरत्या यादीत १९९८ पासून समावेश होता. भारताने २०२५-२६ या नामांकन चक्रासाठी ‘Ancient Buddhist Site, Sarnath’ या नावाने त्याचे अधिकृत नामांकन केले होते. त्यानंतर युनेस्कोच्या जागतिक वारसा समितीने या प्रस्तावाचा विचार करून सारनाथला जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा दिला.
पर्यटन आणि संवर्धनाला मिळणार मोठी चालना
युनेस्कोचा दर्जा मिळाल्यामुळे सारनाथच्या ऐतिहासिक आणि पुरातत्त्वीय वारशाच्या संवर्धनाला मोठी चालना मिळण्याची अपेक्षा आहे. तसेच आंतरराष्ट्रीय बौद्ध पर्यटनाच्या नकाशावर सारनाथचे महत्त्व आणखी वाढणार आहे. जगभरातून येणाऱ्या पर्यटक आणि बौद्ध अनुयायांची संख्या वाढण्याची शक्यता असून, स्थानिक पर्यटन, रोजगार आणि अर्थव्यवस्थेलाही त्याचा फायदा होऊ शकतो.
सारनाथला जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा मिळणे हा केवळ उत्तर प्रदेश किंवा वाराणसीसाठीच नव्हे, तर संपूर्ण भारताच्या सांस्कृतिक आणि बौद्ध वारशासाठी ऐतिहासिक अभिमानाचा क्षण मानला जात आहे.
